Cần Giờ, 200 mét cõng vợ: điều bảng thành tích không đo được

Cần Giờ, 200 mét cõng vợ: điều bảng thành tích không đo được

Ba phút trên nền đất ven biển

Đồng hồ bấm giây trong tay tôi dừng ở 3 phút 04 giây, khi người đàn ông cõng vợ trên lưng vượt qua vạch kết thúc của đường chạy 200 mét. Anh 34 tuổi, chị 29 tuổi. Khối lượng di chuyển trên mặt đường ở huyện ven biển Cần Giờ, phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh, vào khoảng hơn một trăm ký. Chia ngược thời gian, tốc độ trung bình rơi vào khoảng 1,1 mét mỗi giây, tương đương 4 km/h — chậm hơn nhịp đi bộ nhanh của một người trưởng thành.

Trong chín năm theo dõi thể thao, tôi đã bấm giờ cho đủ loại cự ly. Một lượt chạy 100 mét nam ở đẳng cấp quốc gia cán đích quanh 10 giây, tức hơn 10 mét mỗi giây. Một cuộc marathon đỉnh cao chạy ở 2 giờ 05 phút, duy trì khoảng 5,6 mét mỗi giây suốt 42,195 km. Còn ở Cần Giờ, chiếc đồng hồ trả về một đáp số gần như vô nghĩa nếu đặt cạnh bất kỳ bảng thành tích nào trên thế giới.

Chính chỗ vô nghĩa ấy là nơi câu chuyện bắt đầu.

Hàng trăm người dân địa phương đứng dọc hai bên đường. Tiếng cười, tiếng hò reo, tiếng trẻ con gọi bố mẹ. Đây là nội dung phụ trợ của HDBank Green Marathon, tổ chức một ngày trước cự ly marathon 42 km. Cặp vô địch là anh Xuân Thêm, 34 tuổi, và chị Thùy Linh, 29 tuổi, cùng sinh hoạt ở CLB chạy bộ cộng đồng An Sương Runners. Cả hai đăng ký cự ly 42 km vào ngày hôm sau.

Tôi đứng ở mép đường, ghi lại vài giây hình ảnh bằng điện thoại, và nhận ra một điều quen thuộc: cách người ta chạy khi không có ai tính điểm cho mình. Bước chân của anh Thêm cực ngắn. Đầu gối khuỵu xuống. Trọng tâm cơ thể hạ thấp, thân người ngả về trước để giữ khối lượng phía sau lưng không đổ ngược. Mỗi sải chân chỉ dài chừng 40 đến 50 cm, ngắn hơn một nửa so với sải chân bình thường của người chạy phong trào.

Vật lý của một cái cõng

Đây là chỗ phân tích bắt đầu có ích.

Một người vợ trưởng thành nặng khoảng 40 đến 50 kg mang lại tải trọng tương đương 55 đến 75 phần trăm khối lượng cơ thể người cõng. Trong điền kinh, tải trọng kiểu này không nằm trong nhóm hỗ trợ. Nó thuộc nhóm cản trở hoàn toàn. Gió sau lưng, đường dốc xuống, giày siêu nhẹ — đó là những lợi thế có thể đo được và có thể bị loại trừ khi đánh giá thành tích. Một người nặng 45 kg trên lưng thì không thể quy đổi thành giây.

Kết quả là toàn bộ cơ chế vận động bị viết lại. Để bù cho khối lượng phụ, người cõng hạ thấp trọng tâm, tăng tần số bước và giảm biên độ sải chân. Gối luôn ở trạng thái gập, cơ tứ đầu đùi và cơ mông làm việc liên tục mà không có pha duỗi nghỉ. Cột sống chịu nén dọc. Bàn chân tiếp đất bằng cả bàn thay vì bằng gót. Tất cả những điều đó cộng lại thành tốc độ 1,1 mét mỗi giây — và tốc độ ấy khớp chính xác với mô tả kỹ thuật trong bản tin: bước rất ngắn, đầu gối khuỵu.

Nói cách khác, không có gì bí ẩn ở đây. Đây là một bài toán vật lý đơn giản đến mức tàn nhẫn. Muốn nhanh hơn, người cõng phải nhẹ hơn, hoặc người được cõng phải nhẹ hơn, hoặc quãng đường phải ngắn hơn. Không có chiến thuật nào cứu được ba biến số đó.

Để so sánh, môn cõng vợ có nguồn gốc từ Phần Lan, nơi đường chạy tiêu chuẩn dài 253,5 mét kèm chướng ngại vật, và những cặp mạnh nhất hoàn thành trong khoảng 60 giây, tức gần 4 mét mỗi giây. Con số đó cao hơn khoảng ba lần rưỡi so với tốc độ ghi nhận ở Cần Giờ.

Chênh lệch ấy không đến từ thể lực. Nó đến từ mục đích. Ở Phần Lan, đó là một cuộc thi có luật, có trọng tài, có người tập luyện quanh năm. Ở Cần Giờ, đó là một trò chơi gia đình gắn vào một ngày hội chạy bộ. Cả hai đều gọi là cõng vợ, nhưng chúng sống ở hai hệ sinh thái khác nhau.

Một sân khấu được dựng cho gia đình

Nội dung cõng vợ năm nay bước sang năm thứ năm liên tiếp được giữ trong chương trình. Bên cạnh nó là hai đường chạy dành cho trẻ em, dài 1,5 km và 3 km. Phía sau tất cả là một cuộc marathon 42 km mang tên một ngân hàng.

Cấu trúc này không ngẫu nhiên. Nó là một mô hình được thiết kế để mở rộng cửa vào: người lớn chạy đường dài, trẻ em chạy đường ngắn, các cặp đôi chơi trò chơi, khán giả đứng xem. Mỗi nhóm có một lý do riêng để đến Cần Giờ vào cuối tuần. Và mỗi nhóm mang theo một lượng người khác đi cùng.

Sự phát triển của chạy bộ phong trào tại Việt Nam trong gần một thập kỷ qua đi theo đúng con đường mà các thị trường đi trước đã đi: từ vài giải lớn ở các đô thị trung tâm, lan dần ra các huyện ven, các tỉnh ven biển, các khu công nghiệp. Cần Giờ là một ví dụ đẹp của giai đoạn lan tỏa đó. Đây là huyện có rừng ngập mặn, có biển, có những tuyến đường nhựa thẳng và phẳng, có khoảng cách đủ xa trung tâm để một chuyến đi trở thành một chuyến nghỉ. Một cuộc đua ở đây bán được cảm giác, chứ không chỉ bán được cự ly.

Với người làm nghề quan sát như tôi, chi tiết đáng ghi nhất không nằm ở đường đua. Nó nằm ở cấu trúc chương trình: một nội dung cõng vợ tồn tại năm năm liền, một nội dung trẻ em được chia hai cự ly, một nhà tài trợ ngân hàng đứng tên. Ba dấu hiệu đó nói rằng ban tổ chức không còn thử nghiệm nữa. Họ đã tìm được công thức giữ chân.

An Sương Runners, nơi hai người thắng cuộc sinh hoạt, là một mảnh ghép quan trọng khác. Các CLB chạy bộ cộng đồng là hạ tầng xã hội của phong trào chạy bộ, theo nghĩa đen. Họ tập cùng nhau vào sáng sớm, chia sẻ lịch trình, rủ nhau đăng ký giải, đặt xe đi chung, giữ giày cho nhau ở vạch xuất phát. Với một người mới, cánh cửa vào phong trào thường không phải là một giải marathon. Nó là một nhóm chat.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy phong trào nhiều năm qua, tôi nhận thấy các CLB kiểu này là biến số dự báo tốt hơn mọi chỉ số thể lực. Người có nhóm thường quay lại giải năm sau. Người chạy một mình thường biến mất sau hai mùa.

Hai chặng trong hai ngày

Anh Thêm và chị Linh thi cõng vợ vào một ngày, rồi chạy 42 km vào ngày kế tiếp. Lý do anh đưa ra rất giản dị: thấy thú vị, và thấy đây là hoạt động có ích cho cộng đồng.

Trong công việc phân tích, tôi vẫn giữ một lập trường khá cứng: mật độ thi đấu là thủ phạm lớn nhất gây chấn thương, lớn hơn cả kỹ thuật cá nhân và lớn hơn cả nền tảng thể lực. Một đội ngũ y tế giỏi đến đâu cũng không cứu nổi một lịch thi đấu hai trận mỗi tuần kéo dài. Ở trường hợp này, mật độ ấy do chính người tham gia tự chọn: một chặng ngắn có tải trọng, rồi một chặng dài 42 km.

Tôi không có dữ liệu về nền tảng tập luyện của hai người. Không thành tích cá nhân, không lịch sử chấn thương, không khối lượng tập hằng tuần. Vì vậy tôi không thể nói chặng cõng vợ ấy ảnh hưởng thế nào đến chặng marathon hôm sau. Điều duy nhất có thể nói chắc là cả hai đều là những người chạy phong trào dày dạn, quen với việc hoạt động liên tiếp, và việc họ đăng ký cả hai nội dung cho thấy mục tiêu là trải nghiệm chứ không phải thành tích.

Điều kiện môi trường thì có thể nói rõ hơn. Tháng Chín ở miền Nam Việt Nam là tháng nóng ẩm điển hình. Với một cuộc đua 42 km, nhiệt độ và độ ẩm quyết định tốc độ, quyết định lượng nước mất đi, và quyết định cả ngưỡng mà cơ thể bắt đầu không còn kiểm soát được thân nhiệt. Với một chặng 200 mét cõng thêm 45 kg, sức nóng còn khắc nghiệt hơn, vì thời gian phơi nhiễm ngắn nhưng cường độ nén lên hệ tim mạch rất cao.

Một thiết kế an toàn tử tế cho nội dung cõng vợ sẽ cần ít nhất ba thứ: phân nhóm theo khối lượng người được cõng, sàng lọc sức khỏe cơ bản cho người cõng, và trạm nước đặt trong cự ly ngắn. Bản tin không cho thấy có hay không những biện pháp đó, nên tôi để ngỏ. Không có dấu hiệu nào về sự cố y tế trong sự kiện. Đó là một tín hiệu tốt, nhưng nó là tín hiệu của một lần tổ chức, không phải của một hệ thống đã được chứng minh.

Đứa trẻ khóc ở cây số 1,5

Chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất trong bản tin không liên quan đến cặp vô địch.

Ở đường chạy 1,5 km dành cho trẻ em, một em nhỏ khóc giữa đường. Các pacer có mặt, dẫn em về đích.

Với người từng đứng ở vạch xuất phát của nhiều giải trẻ, đây là hình ảnh quen thuộc đến mức trở thành chỉ dấu chất lượng. Một giải trẻ được tổ chức tử tế không phải là một giải không có em nào khóc. Nó là một giải có người được phân công để xử lý khi có em khóc. Việc có pacer đi cùng nhóm trẻ nói rằng ban tổ chức đã tính trước tình huống ấy và bố trí người.

Đó là loại chi tiết không xuất hiện trong bảng kết quả, không lên bảng thành tích, không có ai trao huy chương. Nhưng nó là phần xương sống của một sự kiện phong trào. Một đứa trẻ khóc ở cây số 1,5 và được dẫn về đích có thể sẽ quay lại vào năm sau. Một đứa trẻ bị bỏ mặc giữa đường thì rất khó.

Khoảng lặng không phải để dừng lại, mà để nghe rõ hơn tiếng chân chạm đất.

Thước đo nào mới đúng cho một cuộc đua?

Phản ứng đầu tiên của số đông khi nghe về một cuộc thi cõng vợ là xếp nó vào ngăn kéo giải trí rồi gạt sang một bên. Phản ứng thứ hai là cười. Cả hai đều dễ hiểu, và cả hai đều bỏ lỡ điểm quan trọng.

Sai lầm phổ biến nhất khi đọc một sự kiện như thế này là áp tiêu chuẩn của điền kinh đỉnh cao lên nó — so thời gian với kỷ lục, so tốc độ với vận động viên chuyên nghiệp, rồi kết luận rằng nó vô giá trị. Đó là một lỗi phân loại. Một cuộc đua không có hạng mục kỷ lục, không có chuẩn tham dự, không có bảng xếp hạng quốc gia thì không thể bị đánh giá bằng những thước đo ấy. Thước đo của nó nằm ở chỗ khác: bao nhiêu người đến, bao nhiêu người quay lại, bao nhiêu người mang theo người thân, và bao nhiêu người trong số đó sẽ bắt đầu chạy đều đặn sau sự kiện.

Có một nghịch lý mà tôi nhìn thấy rõ sau nhiều năm làm nghề. Những nội dung có giá trị truyền thông cao nhất thường có giá trị thi đấu thấp nhất. Và ngược lại, những nội dung có giá trị thi đấu cao nhất thường chỉ được theo dõi bởi một nhóm nhỏ người hâm mộ trung thành, không mang lại dòng người đăng ký mới.

Với nhà tài trợ, lựa chọn rất rõ ràng. Một cặp vợ chồng cõng nhau chạy 200 mét tạo ra hình ảnh có thể chia sẻ, có thể nhớ, có thể kể lại trong bữa cơm. Một kỷ lục quốc gia ở cự ly 10.000 mét tạo ra một dòng kết quả mà chỉ những người theo dõi điền kinh mới đọc hết.

Điều đó khiến tôi phải nói thẳng một chuyện mà không phải ai trong nghề cũng muốn nghe: trong nền kinh tế của các giải chạy phong trào, tính hài hước là một tài sản chiến lược. Nó không hạ thấp môn thể thao này. Nó mở rộng cửa vào cho môn thể thao này.

Nhưng tôi cũng phải nói phần còn lại.

Có một sự căng thẳng thật sự trong nội dung cõng vợ, và nó đáng được gọi tên. Trong suốt cuộc đua, người vợ là khối lượng. Chị không chạy, chị được chở. Trên bảng kết quả, tên cặp đôi được ghi, nhưng người quyết định thành tích là người cõng. Trong khi đó, phần lớn sự phát triển mạnh mẽ nhất của phong trào chạy bộ Việt Nam trong những năm gần đây lại đến từ phụ nữ — từ các nhóm chạy nữ, từ những cự ly mà phụ nữ đăng ký đông hơn nam giới ở không ít giải.

Hào quang không đến từ ánh đèn sân vận động, mà từ những người phụ nữ dám mơ.

Nói điều này không có nghĩa là đòi bỏ nội dung cõng vợ. Nó có nghĩa là ban tổ chức nên nhìn vào cán cân của cả chương trình. Nếu một cuộc đua có nội dung đặt người phụ nữ vào vị trí hành lý, thì bên cạnh đó nên có những nội dung đặt người phụ nữ vào vị trí người chạy nhanh nhất, người về đích đầu tiên, người được gọi tên vì tốc độ của chính mình. Cân bằng không đến từ việc xóa bỏ trò chơi. Nó đến từ việc thiết kế chương trình đủ rộng.

Điều còn lại sau vạch đích

Khi tôi rời Cần Giờ, thứ theo tôi về không phải là thời gian 3 phút 04 giây.

Cái theo tôi về là hình ảnh hàng trăm người đứng dọc một con đường ven rừng ngập mặn, cổ vũ cho một cuộc đua không có ai tính điểm. Không trọng tài quốc tế, không kiểm tra doping, không huy chương thế giới. Có một cặp vợ chồng cười với nhau ở vạch đích, có một đứa trẻ khóc rồi chạy tiếp, có một nhóm chạy bộ cộng đồng tên An Sương đang chuẩn bị cho 42 km ngày mai.

Đường chạy vùng ven không có bảng xếp hạng, nhưng lại khiến tôi biết mình thuộc về nơi nào.

Tôi vẫn giữ nguyên quan điểm nghề nghiệp của mình: mật độ thi đấu là thủ phạm lớn nhất, và những nội dung có tải trọng lên cơ thể đáng được thiết kế cẩn thận hơn về phân loại khối lượng và sàng lọc người tham gia. Tôi cũng giữ nguyên quan điểm rằng những sự kiện kiểu này có giá trị đích thực, chỉ là giá trị ấy nằm trên một trục khác với trục thành tích.

Điều tôi chưa biết, và điều đáng để theo dõi trong những mùa tới, là liệu mô hình này có giữ được sức sống khi quy mô lớn lên. Năm năm là khoảng thời gian đủ dài để chứng minh sự bền bỉ, nhưng chưa đủ dài để chứng minh khả năng mở rộng. Khi một giải từ vài trăm người lên vài nghìn người, những chi tiết nhỏ như pacer đi cùng nhóm trẻ, phân loại khối lượng cho nội dung cõng, hay nước uống đặt đúng chỗ sẽ trở thành khác biệt giữa một ngày hội và một sự cố.

Nếu một cuộc đua không có kỷ lục, không có chuẩn tham dự, không có bảng xếp hạng — thì điều gì khiến nó đáng để tổ chức năm thứ sáu?

Có lẽ là những người sẽ quay lại.