Giải vô địch điền kinh mới của World Athletics: 10 triệu USD, một chiếc cúp và khoảng trống chưa được kiểm toán

Đêm 11 tháng 9, tại Budapest, mặt sân trong sân vận động sẽ được phủ một lớp nền đen. Một tấm thảm đỏ trải dọc lối vào, nơi các vận động viên bước qua trước khi về chỗ xuất phát. Trên sóng BBC, khán giả Anh được xem trực tiếp suốt ba ngày. Không có huy chương vàng, bạc hay đồng nào được trao. Chỉ một chiếc cúp. Và một khoản tiền được nhắc đi nhắc lại: 10 triệu USD tiền thưởng, mức cao nhất từng gắn với một giải điền kinh.

Tôi ngồi ở Sài Gòn, 63 tuổi, đọc bản công bố ấy và nhớ lại điều bốn thập kỷ theo dõi đường chạy đã dạy tôi: người ta thấy một đường chạy; tôi thấy những số phận đang lao về đích. Nhưng lần này, thứ khiến tôi dừng lại không phải một số phận. Mà là một cấu trúc.

World Athletics Ultimate Championship — Giải vô địch Tối thượng của liên đoàn điền kinh thế giới — là sản phẩm do chính World Athletics sở hữu và bỏ tiền tổ chức. Giải chạy trong ba ngày, từ 11 đến 13 tháng 9, tại Budapest, Hungary. Thể thức hai năm một lần. Suất tham dự không dựa trên thành tích đạt chuẩn hay điểm xếp hạng thế giới, mà dựa trên lời mời. Đây là khác biệt lớn nhất so với hệ thống quen thuộc.

Ở hệ thống cũ, vận động viên điền kinh có hai con đường: đạt chuẩn thành tích trong giai đoạn vòng loại, hoặc tích đủ điểm trên bảng xếp hạng thế giới. Cả hai đều công khai, tra cứu được, và có thể khiếu nại nếu sai. Một suất dự Giải vô địch Thế giới là kết quả của một quá trình mà bất kỳ ai cũng kiểm chứng được bằng dữ liệu. Ultimate Championship thì khác: không chuẩn, không bảng điểm, chỉ có danh sách được mời.

Lý do ra đời được phía tổ chức nói thẳng: đây là mùa giải đầu tiên kể từ sau đại dịch không kết thúc bằng một kỳ Olympic hay một kỳ Giải vô địch Thế giới. Nói cách khác, lịch thi đấu có một khoảng trống, và khoảng trống thì cần được lấp.

Tôi theo dõi điền kinh đủ lâu để biết rằng khoảng trống trong lịch không tự động biến thành nhu cầu của khán giả. Một giải đấu lấp chỗ trống phải tự tạo ra sức hút, chứ không thể thừa hưởng sức hút từ một kỳ Olympic đã không diễn ra.

Điều đáng bàn nhất nằm ở vị trí của giải trong hệ thống. Ultimate Championship đứng ngoài cấp một, vì không có huy chương — và huy chương mới là thứ tạo ra thứ bậc mang tính biểu tượng của thể thao. Nó cũng đứng ngoài chuỗi Diamond League, vì không nằm trong hệ thống tính điểm của chuỗi này. Nó là một sản phẩm do cơ quan quản lý tự sản xuất và tự tài trợ, đặt vào khoảng giữa hai tầng giải truyền thống — một vị trí chưa từng tồn tại trước đây.

Vị trí đó kéo theo một câu hỏi về thẩm quyền. Khi một liên đoàn vừa ban hành luật, vừa đứng ra tổ chức, vừa là bên trả tiền, thì không còn ai ở ngoài để kiểm tra. Sự vắng mặt của một bên thứ ba độc lập không cấu thành hành vi sai phạm, nhưng nó là một thay đổi về quản trị, và những thay đổi kiểu này thường chỉ lộ ra sau vài mùa giải.

Về lịch trình, tháng 9 nằm ở rìa cuối của mùa đỉnh cao ngoài trời. Một vận động viên nhảy sào muốn phá kỷ lục thế giới tại Budapest giữa tháng 9 phải kéo dài đỉnh phong độ thêm khoảng bốn đến sáu tuần so với mốc thường lệ. Với nhảy sào, điều này khả thi, vì nội dung này thưởng cho độ chính xác kỹ thuật hơn là cho đỉnh cao thể lực tuyệt đối. Với chạy nước rút, chi phí của một khối thi đấu thêm vào cuối mùa cao hơn hẳn. Những kết luận này đến từ lịch thi đấu ba ngày và tuyên bố nhắm kỷ lục của Armand Duplantis, không đến từ dữ liệu thành tích cụ thể.

Và đây là chỗ tôi phải nói rõ: bản công bố không cung cấp một chỉ số thành tích nào kiểm chứng được. Không thành tích cá nhân tốt nhất mùa, không thông số gió, không dữ liệu thiết bị. Mọi thứ liên quan đến thành tích trong bản tin đều là tuyên bố ý định.

Thiết kế “không huy chương, chỉ một cúp” thay đổi cấu trúc động lực thi đấu. Huy chương mang giá trị phi tiền tệ: thưởng từ liên đoàn, thưởng nhà nước, ghi nhận lịch sử. Một chiếc cúp cộng tiền mặt thay giá trị biểu tượng bằng giá trị thương mại. Điều này có xu hướng đẩy khẩu vị rủi ro lên cao ở những lần thử kỷ lục — nâng mức xà sớm hơn — và hạ nó xuống trong những cuộc đua mang tính chiến thuật.

Về khoản 10 triệu USD: bản tin gọi đây là mức thưởng kỷ lục. Nhưng tổng quỹ chia cho từng nội dung thế nào, thưởng theo thứ hạng ra sao, trả một lần hay gắn với doanh thu truyền hình — không có trong bản công bố. Với một giải ba ngày, số nội dung hạn chế và số vận động viên mỗi nội dung ít, mức chia bình quân đầu người sẽ rất cao so với bất kỳ sản phẩm nào khác của liên đoàn. Nhưng đó là suy luận, không phải số liệu. Và tôi từ chối viết một bài tôn vinh mà thiếu phần kiểm toán công bằng.

Áp lực từ truyền hình tạo ra một dạng áp lực mới: khi suất dự là do mời, vận động viên không thể vượt vòng loại — họ chỉ có thể được gọi. Quyền lực dịch chuyển hoàn toàn về phía liên đoàn, kèm theo đó là tiền lệ cho những tranh cãi về lựa chọn. Còn việc chọn Budapest khó tách khỏi kỳ Giải vô địch Thế giới 2026 từng diễn ra ở chính thành phố này, nơi hạ tầng sân vận động đã có sẵn. Bản công bố không nói điều đó, nhưng đây là lời giải thích hợp lý nhất về mặt chi phí.

Có một tiền lệ cần đặt cạnh: Grand Slam Track, giải do khu vực tư nhân dựng lên, đã kết thúc vì vấn đề tài chính. Khác biệt then chốt nằm ở chỗ ai gánh khoản lỗ. Nếu Ultimate Championship thua lỗ, khoản lỗ không nằm trên bảng cân đối của một nhà tổ chức tư nhân. Nó nằm trên bảng cân đối của liên đoàn — tức nằm trong nguồn tài chính trung tâm của môn điền kinh, thứ vốn nuôi các chương trình phát triển và cơ sở.

Góc nhìn phản trực giác ở đây rất đơn giản: thứ được bán như một phát kiến thực chất là một phản ứng. Một mùa giải trống lịch không phải cơ hội thị trường, nó là một vấn đề cần xử lý. Khi một tổ chức nói “chúng tôi làm giải mới vì lịch có khoảng trống”, đó là thông tin về nhu cầu nội bộ, không phải về nhu cầu của khán giả.

Chi tiết thứ hai đáng chú ý hơn vẻ ngoài của nó: Noah Lyles được nêu tên với vai trò người dẫn chương trình, và Duplantis hát trước khi thi đấu. Với một vận động viên chạy nước rút đang ở đỉnh cao, việc đảm nhận vai trò dẫn chương trình là tín hiệu mạnh về bản chất sự kiện: giải được thiết kế quanh khung phát sóng, không quanh khung hồi phục của vận động viên. Một tấm thảm đỏ và một mặt sân đen không phải chi tiết trang trí. Đó là dấu hiệu của một ý niệm sản xuất truyền hình, vay mượn cách trình bày của Công thức 1 và các giải quần vợt lớn.

Và đây là điều không bản công bố nào nhắc tới. Trong toàn bộ thông tin về giải, tỷ lệ phân bổ tiền thưởng giữa nội dung nam và nội dung nữ không xuất hiện. Số nội dung nữ trong chương trình cũng không xuất hiện. Đây là câu hỏi tôi luôn đặt ra với mọi giải đấu, kể từ lần tôi cùng một phóng viên nữ người Canada đối chiếu số liệu tài trợ của một đội tuyển quốc gia và phát hiện khoảng cách một phần tám. Một giải mới, không huy chương, không chuẩn dự tuyển, không bảng chia tiền công khai, là loại sự kiện mà những khoảng cách như vậy dễ sinh ra nhất.

Mỗi lần họ chạm đích, một định kiến vỡ ra. Nhưng định kiến về giá trị của thể thao nữ không vỡ chỉ vì có thêm một giải đấu.

Ba ngày ở Budapest sẽ trả lời vài câu: liệu một giải không huy chương có tạo được cảm giác chiến thắng; liệu kỷ lục có được công nhận đúng quy trình nếu giải không được liên đoàn phê chuẩn đầy đủ; và liệu một chiếc cúp có đủ sức thay cho một tấm huy chương vàng.

Đường chạy dạy tôi rằng: có những bài học không bao giờ bị từ chối. Tôi già rồi, nhưng mỗi cuộc gọi từ họ làm tôi trẻ lại. Câu hỏi tôi để lại cho ban tổ chức không phải là giải có thành công hay không, mà là ai sẽ hưởng lợi từ khoản tiền ấy — và liệu bản công bố tiếp theo có kèm một bảng số liệu đủ để chúng tôi tự kiểm chứng.