ASIAD 20 ngày 1: Hai HCĐ từ 'ngõ hẻm', bóng chuyền nữ lặng lẽ rời cuộc chơi

Lúc 10 giờ sáng 20/9, trong khuôn viên ASIAD 20 tại Aichi, hai vận động viên teqball Việt Nam bước lên bục nhận HCĐ – tấm huy chương đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại đại hội lần này. Cùng giờ đó, cách vài km, bóng chuyền nữ Việt Nam đang bước vào trận tứ kết với Trung Quốc. Kết thúc trận đấu, màn hình điện tử hiện tỉ số 0-3. Không có set nào được thắng, không có cái tên nào được nhắc đến trong bản tin chính thức. Một sự im lặng đến lạ lùng bao trùm môn thể thao đồng đội từng được kỳ vọng nhất của đoàn. Ngày 20/9 là ngày thi đấu chính thức đầu tiên của ASIAD 20 (Aichi-Nagoya 2026). Trước giải, truyền thông Việt Nam đặt câu hỏi lớn: 'Chờ đợi dấu ấn từ các vận động viên Việt Nam?' Kỳ vọng chủ yếu đổ dồn vào bắn súng – môn thể thao được cho là 'nhận được sự kỳ vọng đáng kể' – và bóng chuyền nữ, đội tuyển từng làm nên những kỳ tích ở đấu trường khu vực. Nhưng khi ngày thi đấu đầu tiên khép lại, hai tấm HCĐ của đoàn đến từ teqball (đôi nam nữ) và karate kata. Bắn súng gây thất vọng khi cả ba xạ thủ đều không vượt qua vòng loại. Bơi lội xếp thứ 8 ở hai nội dung chung kết. Bóng chuyền nữ dừng bước ở tứ kết, nhận thất bại 0-3 trước đội bóng mạnh nhất châu Á. Một ngày thi đấu với đầy đủ cung bậc cảm xúc: có huy chương, có thất bại, có những dấu hỏi lớn. Tôi đã theo dõi bóng chuyền nữ Việt Nam qua nhiều kỳ ASIAD, và tôi có thể nói rằng thua Trung Quốc 0-3 ở tứ kết không phải là một cú sốc. Đó là một kết quả có thể dự đoán từ trước. Trung Quốc nằm trong nhóm 10 đội mạnh nhất thế giới, với chiều cao, sức bật và hệ thống huấn luyện vượt trội. Việt Nam, dù sở hữu lối chơi nhanh, biến hóa đặc trưng của trường phái bóng chuyền châu Á, vẫn chỉ nằm ở nhóm quanh hạng 30 thế giới. Khi đối mặt với một đội bóng có khả năng giao bóng uy lực và chắn bóng tốt, hệ thống tấn công nhanh của Việt Nam bị bóp nghẹt ngay từ khâu bước một. Không có chuyền một hoàn hảo, các phương án tấn công như chuyền hai, bóng nhanh sau lưng, đập biên… đều trở nên vô nghĩa. Đội bóng rơi vào thế bị động, buộc phải dùng những quả đập bổng dựa vào sức mạnh cá nhân – điều mà hàng công Việt Nam vốn không được xây dựng để làm. Nhưng điều đáng nói không phải là thua Trung Quốc. Điều đáng nói là việc bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn mắc kẹt trong nhóm 5-8 châu Á. Nhóm huy chương của bóng chuyền nữ châu Á gần như cố định với ba cái tên: Trung Quốc, Nhật Bản và Thái Lan. Suất thứ tư là cuộc cạnh tranh giữa Hàn Quốc và Việt Nam. Để có huy chương ASIAD, Việt Nam buộc phải đánh bại Hàn Quốc hoặc Thái Lan trong một trận knock-out. Đó là bài toán mà bóng chuyền nữ Việt Nam chưa từng giải được trong nhiều năm qua. Thất bại 0-3 trước Trung Quốc, vì thế, chỉ là một lát cắt phản ánh đúng vị thế của đội tuyển: giỏi hơn nhóm dưới, nhưng chưa đủ sức cạnh tranh với nhóm trên. Trong khi đó, hai tấm HCĐ của đoàn đến từ những môn thể thao có phần 'khuất nẻo' với công chúng. Teqball, môn thể thao kết hợp bóng đá và bóng bàn, lần đầu tiên được đưa vào chương trình ASIAD, đã mang về cho Việt Nam tấm HCĐ ngay trong ngày thi đấu đầu tiên. Karate kata – môn biểu diễn kỹ thuật – cũng góp thêm một HCĐ sau hành trình kỳ diệu: thua ở vòng loại trước một võ sĩ Nhật Bản, rơi xuống nhánh repechage, rồi lần lượt vượt qua các đối thủ Hàn Quốc và Singapore để giành huy chương. Hai tấm HCĐ này đáng quý, nhưng chúng đến từ những môn thể thao có chi phí đầu tư thấp, ít cạnh tranh hơn hẳn so với bóng chuyền. Chúng cho thấy một chiến lược thông minh của thể thao Việt Nam: chọn những 'mảnh đất màu mỡ' để gieo hạt, thay vì cố cày trên những thửa ruộng đã bão hòa. Điều thú vị là cách hai tấm HCĐ này đến với Việt Nam. Ở karate kata, vận động viên Việt Nam thua ngay trận đầu trước đối thủ Nhật Bản, tưởng như đã hết cơ hội. Nhưng nhờ thể thức repechage – vận động viên thua trước người vào chung kết có cơ hội tranh HCĐ – cô đã vượt qua hai đối thủ Hàn Quốc và Singapore để giành tấm HCĐ quý giá. Đây là câu chuyện về tinh thần không bỏ cuộc, về việc tận dụng tối đa cơ hội từ thể thức thi đấu. Ở teqball, tấm HCĐ đôi nam nữ cũng là kết quả của sự đầu tư bài bản vào một môn thể thao mới, nơi Việt Nam có thể cạnh tranh sòng phẳng với các cường quốc thể thao trong khu vực. Hai câu chuyện khác nhau, nhưng đều cho thấy: ở châu Á, việc giành huy chương không chỉ cần thực lực, mà còn cần sự thông minh trong chiến lược. Nhưng chính điều này lại đặt ra một câu hỏi khó chịu: phải chăng chúng ta đang đầu tư vào những môn dễ huy chương hơn là những môn thể thao mang lại giá trị văn hóa và tinh thần lớn? Bóng chuyền nữ là một trong những môn thể thao được yêu thích nhất Việt Nam. Hàng triệu người hâm mộ dõi theo từng trận đấu của đội tuyển. Họ không cần một tấm HCĐ teqball để tự hào; họ cần thấy đội bóng của mình có thể cạnh tranh sòng phẳng với những đội bóng hàng đầu châu Á. Và đó là điều mà bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn chưa làm được. Trong khi đó, bắn súng – môn được kỳ vọng nhất trước giải – gây thất vọng toàn diện. Cả ba xạ thủ đều không vượt qua vòng loại. Đây là một cú sốc lớn bởi vì bắn súng là môn thể thao đã mang về nhiều huy chương cho Việt Nam tại các kỳ ASIAD trước. Bơi lội, dù có hai đại diện vào chung kết, chỉ xếp thứ 8 – khoảng cách với nhóm huy chương vẫn là một vực sâu. Những kết quả này cho thấy sự chững lại của những môn thể thao từng là niềm tự hào, trong khi các môn mới lại đang vươn lên. Liệu đây có phải là tín hiệu cho thấy thể thao Việt Nam đang chuyển mình theo hướng thực dụng hơn, săn huy chương ở những nơi dễ hơn? Một chi tiết đáng chú ý trong bài nhật ký thi đấu ngày 21/9: toàn bộ thông tin về trận bóng chuyền chỉ gói gọn trong một câu – 'thua 0-3 Trung Quốc, dừng bước ở tứ kết'. Không có tỉ số từng set, không có tên cầu thủ, không có thông số kỹ thuật nào. Điều đó cho thấy một thực tế: ở một kỳ ASIAD mà người ta quan tâm đến huy chương, một trận thua ở tứ kết không được coi là 'tin tức đáng kể'. Nó chỉ là một dòng ghi chú trong bảng tổng sắp. Với tôi, việc thiếu vắng dữ liệu này cũng là một dữ liệu. Khi cả thành phố cãi nhau về xG, tôi in bảng số liệu ra và vẽ thêm trái tim. Nó phản ánh cách mà nền thể thao Việt Nam đang vận hành: chạy theo huy chương, chạy theo thành tích, và đôi khi quên mất rằng sự phát triển bền vững của một môn thể thao cần nhiều hơn một tấm huy chương. Hãy nhìn sang Thái Lan. Cùng ngày, họ giành tới ba HCV teqball. Họ cũng là một trong những nền bóng chuyền nữ hàng đầu châu Á. Họ không coi teqball là một sự thay thế cho bóng chuyền; họ coi đó là một sự bổ sung. Trong khi đó, Việt Nam dường như đang bị cuốn vào cuộc đua huy chương giá rẻ, chạy theo những môn thể thao mới nổi, trong khi những môn thể thao truyền thống như bóng chuyền vẫn chưa tìm ra lối thoát. Đây không phải là chuyện một sớm một chiều, mà là câu chuyện của hàng chục năm quy hoạch. Nếu không có một chiến lược dài hạn cho bóng chuyền, ASIAD 21, ASIAD 22 rồi cũng sẽ chứng kiến một kịch bản tương tự. Tôi biết đây là một góc nhìn gây tranh cãi. Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên. Nhưng hãy thử nhìn ngược lại: nếu chúng ta đặt mục tiêu 'có dấu ấn tại ASIAD' theo cách thông thường – tức là giành càng nhiều huy chương càng tốt – thì hai tấm HCĐ từ teqball và karate hoàn toàn có thể được coi là thành công. Nhưng nếu chúng ta đặt mục tiêu 'phát triển nền thể thao' theo nghĩa bền vững, thì sự thành công đó là một ảo ảnh. Bởi vì một tấm HCĐ teqball đến từ một môn thể thao mà năm sau có thể không còn trong chương trình thi đấu, trong khi bóng chuyền nữ – môn thể thao có hàng triệu người hâm mộ – vẫn cứ lặp lại chu kỳ 'vào tứ kết rồi thua'. Điều đó có đáng để ăn mừng? Câu trả lời, có lẽ, nằm ở cách chúng ta định nghĩa 'dấu ấn'. Nếu dấu ấn là một tấm huy chương, chúng ta đã có. Nhưng nếu dấu ấn là một bước tiến vượt bậc của một môn thể thao trọng điểm, thì chúng ta vẫn đang chờ. Và câu chuyện về bóng chuyền nữ tại ASIAD 20 là một lời nhắc nhở rằng: đừng chỉ chờ đợi những điều kỳ diệu, hãy xây dựng những điều kỳ diệu từ gốc rễ. Tấm huy chương kết thúc câu chuyện, nhưng pha kiến tạo mới là lý do câu chuyện được kể. Với tôi, 'pha kiến tạo' ở đây chính là chiến lược đầu tư dài hạn cho những môn thể thao nền tảng – nơi mà một thế hệ cầu thủ có thể truyền cảm hứng cho hàng triệu người. Ngày 20/9 đã khép lại. Hôm nay, ngày 21/9, cả đoàn vẫn đang thi đấu, và người hâm mộ vẫn đang chờ đợi một dấu ấn lớn hơn. Nhưng có lẽ, đã đến lúc chúng ta cần đặt lại câu hỏi: dấu ấn mà chúng ta chờ đợi là gì? Một tấm huy chương từ teqball hay một bước tiến của bóng chuyền nữ? Nếu là cái sau, thì câu trả lời sẽ không đến trong một sớm một chiều, mà đến từ những quyết định đầu tư mang tính cách mạng. Và cho đến khi bóng chuyền nữ Việt Nam có thể thắng Hàn Quốc hoặc Thái Lan trong một trận knock-out, tôi vẫn sẽ viết về họ bằng thái độ của một người chờ đợi – nhưng là một người chờ đợi có căn cứ.